O projekcie

Skrócony opis projektu badawczego (przygotowany w ramach wniosku konkursowego Narodowego Centrum Nauki)

„From school to work” – indywidualne i instytucjonalne wyznaczniki kształtowania się ścieżek karier edukacyjno-zawodowych młodych Polaków

1. Cel prowadzonych badań/hipoteza badawcza

Ma to być pierwsza część długofalowego przedsięwzięcia nastawionego na rozpoznanie procesów przechodzenia na rynek pracy ze szkoły. Jego realizacja umożliwiłaby systematyczne prześledzenie siły zależności między jakością i poziomem umiejętności (mierzonych m. in. wynikami egzaminów i międzynarodowym testem PISA[1]) w powiązaniu z płcią, kapitałem kulturowym i pochodzeniem społecznym – na dalsze kariery edukacyjne i zawodowe młodych Polaków.

Zagadnienia te postaramy się rozstrzygnąć weryfikując hipotezy dotyczące trzech obszarów problemowych, obejmowanych w literaturze światowej mianem „przechodzenia ze szkoły do pracy” (ang. school-to-work transition). Są nimi: (i) siła wpływu „kapitału ludzkiego” na osiągnięcia edukacyjno-zawodowe w porównaniu z rolą innych uwarunkowań rozpatrywanych na poziomie jednostek, a w szczególności z wpływem kapitału społecznego i kulturowego, (ii) rola uwarunkowań instytucjonalnych związanych z systemem edukacyjnym, i analogicznie (iii) rola uwarunkowań instytucjonalnych wynikających ze specyficznych cech rynku pracy.

Nasze główne pytania badawcze zmierzają do wyjaśnienia w jakim stopniu nowe rozwiązania instytucjonalne, tworzące warunki przechodzenia ze szkoły na rynek pracy, są wzajemnie dopasowane. Głównym pytaniem wyznaczającym oś naszych dociekań jest pytanie czy po okresie transformacji ustrojowej wyłania się spójny system instytucjonalny, a także czy nowe zasady podziałów społecznych w warunkach gospodarki rynkowej opierają się na zasadzie merytokracji, charakterystycznej dla tradycyjnych społeczeństw kapitalistycznych? Jeśli tak, czy i w jakim stopniu zagraża to spójności społecznej? Jak system instytucjonalny generuje lub przeciwdziała wykluczeniu społecznemu, w tym wykluczeniu z rynku pracy, a jednocześnie jakie rodzaje karier oferuje najlepszym uczniom i studentom?

W celu rozstrzygnięcia tych kwestii przetestujemy następujące hipotezy badawcze.

W sytuacji, gdy uczelnie publiczne zapewniają wyższą jakość kształcenia prawdopodobnie brzmi hipoteza (1.1.1), że odpowiednio częściej przyciągają one  kategorie o wyższym statusie społecznym. Największe szanse rekrutacji do publicznych szkół wyższych maj powinny mieć dzieci klasy wyższej średniej (wyższych kierowników i specjalistów), natomiast w szkołach niepublicznych powinni się raczej koncentrować członkowie klas niższych.

Druga hipoteza (1.1.2) dotyczy podziału na programy studiów prowadzone w trybie stacjonarnym i niestacjonarnym. Nauka w niestacjonarnym trybie studiowania jest na ogół gorszej jakości, co  powinno znaleźć odzwierciedlenie w nadreprezentacji młodzieży ze środowisk o niższym statusie społecznym, w tym robotniczych i chłopskich. Z kolei dzieci z klasy średniej a zwłaszcza wyższej średniej powinny być nadreprezentowane w szkołach trybu stacjonarnego, które cieszą się większa renomą, lepiej przygotowują do pracy i zapewniają większe możliwości kariery. Rozstrzygnięcia w tych kwestiach dostarczą odpowiedzi na ogólniejsze pytanie dotyczące konsekwencji podziału na szkoły „lepsze” i „gorsze” dla stratyfikacji społecznej.

Zadaniem tego projektu jest analiza wpływu wykształcenia na możliwości zatrudnienia (znalezienia pracy) i pozycję zawodową zajmowaną bezpośrednio po wyjściu ze szkoły. Zweryfikujemy trzy hipotezy dotyczące wpływu wykształcenia na rekrutację do pierwszego zawodu. Pierwsza hipoteza (1.2.1) dotycząca nieliniowego kształtu tej zależności mówi o tym, że szanse znaczącego awansu występują dopiero po przekroczeniu określonego progu umiejętności (wysokość tego progu będziemy chcieli ustalić), natomiast jakikolwiek przyrost tych szans na niższych szczeblach edukacji jest stosunkowo nieduży. Kolejna hipoteza (1.2.2) dotyczy zmian w alokacyjnej sile wyższego wykształcenia w odniesieniu do kategorii wyższych kierowników i specjalistów, będących polskim odpowiednikiem wyższej klasy średniej. Głosi ona, że konsekwencją zmian w systemie edukacyjnym, towarzyszących rozwojowi stosunków rynkowych, był spadek wartości wyższego wykształcenia w aspekcie alokacji do wyższych kierowników i specjalistów. Byłby to chyba pierwszy (empirycznie zdiagnozowany) przypadek „przeedukowania” społeczeństwa polskiego, które znajduje odzwierciedlenie w mechanizmach stratyfikacji społecznej. Po trzecie, zweryfikujemy hipotezę 1.2.3, dotyczącą roli wykształcenia zawodowego, która głosi, że fakt posiadania zasadniczej szkoły zawodowej był istotnym czynnikiem odrębności robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych w systemie komunistycznym i pozostaje nim w kształtującym się systemie rynkowym.

Kolejnym zespołem instytucjonalnych uwarunkowań przechodzenia na rynek pracy jest segmentacja rynku pracy. Chcemy rozpoznać te mechanizmy od strony wzorów przechodzenia absolwentów różnych typów szkół do różnych segmentów. Hipoteza 1.3.1 dotyczy pewności zatrudnienia. Przewidujemy, że absolwenci „lepszych szkół’ sytuują się w odpowiednio „lepszych” segmentach. Prawdopodobieństwo bezrobocia wśród absolwentów bardziej prestiżowych uczelni państwowych powinno być mniejsze w porównaniu z alokacyjną siłą uczelni prywatnych. Większej siły alokacyjnej oczekujemy też od studiów stacjonarnych (w porównaniu z niestacjonarnymi). Kolejna hipoteza (1.3.2), dotyczy elastycznych form zatrudnienia – non-standard job forms. Chodzi o ruchomy czas pracy, wynajmowanie (subcontracting) do zadań produkcyjnych i usług, zatrudnianie na części etatu, czy wynagradzanie za określoną ilość wytworzonego produktu (na akord). Sa to stosunkowo „gorsze” pozycje, obejmujące nie tylko robotników, ale i klasę średnią. Specjaliści w zawodach umysłowych są teraz częściej zatrudniani na krótkoterminowych kontraktach i nie uzyskują gwarancji ciągłości pracy, co w niedawnej przeszłości stanowiło ich atut, jednak w dalszym ciągu zachowują oni korzystniejszą pozycję rynkową. Zweryfikujemy Hipotezę 1.3.2, że zatrudnienie na krótkookresowym kontrakcie jest dla polskich professions pomostem do stabilności zawodowej i dalszego awansu, podczas gdy na robotników sytuacja ta działała częściej jak zamknięcie w pułapce ograniczającej szanse zrobienia kariery.

Czynnikiem umożliwiającym zdobycie dobrego wykształcenia i pracy jest gotowość (i możliwości) opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania. Przewidujemy, że większą mobilnością charakteryzują się rodzice o wyższym statusie społecznym. Potwierdzenie jej byłoby sygnałem kształtowania się strategii typowych dla zachodnich „klas średnich”. Do przetestowania jest Hipoteza 1.3.3, która głosi, że w Polsce rodzice z rodzin „klasy średniej” są bardziej skłonni do przeprowadzenia się do większego miasta/lepszej dzielnicy, jeżeli oznacza to przeniesienie dziecka do lepszej szkoły, oferującej odpowiednio większe możliwości sukcesu. Z kolei, uczniowie wywodzący się z takich rodzin (Hipoteza 1.3.4), znacząco częściej decydują się na zmianę miejsca zamieszkania po wyjściu systemu edukacyjnego w celu znalezienia pracy i zdobycia lukratywnych stanowisk.

2. Zastosowana metoda badawcza/metodyka

W celu zweryfikowania postawionych hipotez wykorzystamy unikalną bazę danych zawierającą informacje o 9746 uczniach wylosowanych do badania PISA 2009. Panel prowadzony będzie na ogólnopolskiej reprezentacji respondentów, którego pierwszą falę zrealizowano w 2009 roku na zbiorowości uczniów urodzonych w latach 1992-1993. W ramach tego projektu, dokonalibyśmy drugiego pomiaru, który planujemy  na rok 2014.

Badanie zostanie zrealizowane według procedury Mixed Mode Research Design z zastosowaniem modelu sekwencyjnego z jedną techniką zasadniczą i technikami pomocniczymi. Techniką zasadniczą będzie wywiad osobisty a w przypadku osób, które z różnych przyczyn okażą się niedostępne, zostanie wykorzystana inna technika: ankieta internetowa. Technika pomocnicza będzie stosowane jedynie wobec tych respondentów, którzy (i) bądź zdecydowanie odmówią udziału w badaniu przy użyciu techniki zasadniczej (ii) bądź w sytuacji, gdy wywiadu metodą zasadniczą nie uda się zrealizować po pięciu próbach kontaktu.

Wybór wywiadu osobistego jako metody zasadniczej opiera się na przekonaniu, że umożliwia ona uzyskanie od respondentów najbardziej rzetelnych informacji. Ponadto w sytuacji wywiadu osobistego łatwiej przekonać respondenta do udziału w badaniu. W celu uzyskania możliwe najwyższego odsetka realizacji i zminimalizowania ryzyka wymarcia panelu, do respondentów wysłane będą listy zapowiednie informujące o kontynuacji prowadzonego przez nas badania, które będą zawierały wybrane wyniki na podstawie danych z 2009 roku. Może to zainteresować respondenta, przypomnieć mu o tym, że był uczestnikiem badania i przekonać go o użyteczności prowadzonych badań i ponownie uzyskać jego zaangażowanie. Zakładamy, że ankieterzy będą starali się wielokrotnie docierać do nieobecnych respondentów – przewidujemy motywację finansową. Zakładamy również przeprowadzenie rozszerzonej kontroli terenowej, obejmującej zarówno przypadki zrealizowane jak i niezrealizowane.

Unikatowy w skali Polski typ danych – już przez nas posiadanych i tych, które zamierzamy pozyskać w ramach proponowanego badania – wymaga wykorzystania zaawansowanych metod statystycznych. Należy tu wymienić między innymi modelowanie wielopoziomowe (multilevel modeling) i modele strukturalne (structural equation modeling). Największe wyzwanie w ramach prowadzonych analiz będzie stanowić odpowiednie podejście do braków danych wynikających z nieuniknionego „wymierania panelu”. Zamierzamy zastosować tu kilka podejść: (i) modelowanie zjawisk za pomocą estymatorów największej wiarygodności uwzględniających informacje ze wszystkich dostępnych zmiennych, (ii) modele imputacji oparte na metodologii bayesowskiej (tak zwane wielokrotne imputacje), (iii) metody oparte na przeważaniu (propensity score matching), (iv) modelowanie mechanizmów selekcji (np. model Hackmana). Być może doświadczenia uzyskane przy implementacji tych metod stanowić będą jakiś wkład do rozwoju wiedzy metodologicznej na etapie analiz.

3. Znaczenie oraz przewidywany wymierny efekt realizacji projektu

3.1. Wpływ wykształcenia i umiejętności na pozycję zawodową zajmowaną zaraz po ukończeniu szkoły stosunkowo najlepiej informuje o ”absorpcyjnych” możliwościach  rynku pracy – tego, jak wchłania on podaż absolwentów o różnych kwalifikacjach; równocześnie, siła tej zależności jest bezpośrednią charakterystyką systemu edukacyjnego – informuje o selekcyjnej roli różnych poziomów wykształcenia i różnych typów szkół jako kanałów dostępu do określonych zawodów. Zaletą proponowanego przez nas podejścia jest to, że status edukacyjny, pozycja na rynku pracy i pierwszy zawód pracy są dokładnie określonymi, dobrze zdefiniowanymi i ściśle porównywalnymi faktami w biografiach jednostek. Analizując wpływ wykształcenia na pierwszą pozycję zawodową eliminujemy efekt niejednakowej długości kariery zawodowej, czego nie da się uniknąć w przypadku  pozycji zawodowej zajmowanej w momencie badania. Pierwszy zawód jest jednakowym punktem odniesienia dla wszystkich, czyniąc pomiar tej zależności porównywalnym dla wszystkich.

3.2. Wykształcenie jest podstawowym „zasobem” jednostek, sytuującym je w hierarchii społecznej i głównym kanałem awansu zawodowego. Praktycznym celem tego badania jest dostarczenie danych do prowadzenia efektywnej polityki edukacyjnej państwa oraz poprawa jakości edukacji – przez uchwycenie czynników mających wpływ na udział i zakończenie edukacji, zwłaszcza wśród uczniów pochodzących z klas niższych. Uzyskane przez nas wyniki pozwolą śledzić sytuację uczniów w szkołach i wyodrębnić czynniki wspierające ucznia w rozwoju.

3.3. Realizowane przez nas zadania wydają się odpowiadać zapotrzebowaniu na badania ewaluacyjne, znajdującemu wyraz w propagowanym w ostatnich latach haśle realizacji polityk publicznych „w oparciu o dowody” (evidence-based policy), zgodnie z którym administracja, podejmując decyzje w zakresie wydatkowania środków publicznych, powinna bazować na wiedzy, „twardych” danych i faktach, pochodzących z przeprowadzonych badań. Jednym z podstawowych zadań operacyjnych stawianych przed ewaluacją, jest identyfikacja zależności przyczynowych, możliwych do ustalenia tylko w badaniu panelowym (chociaż nigdy się ich całkowicie nie da ustalić). Realizacja naszego projektu może być zatem traktowana jako punkt wyjścia do ewaluacji systemu oświatowego – przez badanie czy umiejętności i wybrane ścieżki rozwoju (np. poprzez dodatkowe kształcenie i szkolenia) są dobrze dopasowane do potrzeb rynku pracy.

3.4. Ocena poza-akademickich efektów edukacji: wsparcia młodych ludzi do prowadzenia pełnego i samodzielnego życia, wpływu szkoły na psychologiczne aspekty funkcjonowania jednostki, rozwój kompetencji społecznych, uzyskanie lepszego wglądu w dobrostan psychiczny i sytuację społeczną młodych ludzi. Ocena przygotowania młodych ludzi do aktywnego korzystania ze sposobów rozwijania i uzupełniania własnych kompetencji poza instytucjami kształcenia formalnego (tzw. edukacja pozaformalna i nieformalna, w tym nabywanie umiejętności w trakcie pracy, zgodnie z ideą uczenia się przez całe życie (lifelong learning LLL), pełniącego coraz ważniejszą rolę na rynku pracy w krajach wysokorozwiniętych i promowanego w Unii Europejskiej.

3.5. Szczegółowa baza danych na szczeblu ogólnokrajowym. Wymiernym rezultatem naszego badania będzie systematyczny dopływ informacji dotyczących różnych typów szkół i uczelni pod kątem wymiarów wyznaczających przebieg karier życiowych absolwentów.

3.6. Udokumentowanym efektem projektu, służącym upowszechnianiu wyników, będą artykuły w polskich i zagranicznych czasopismach branżowych oraz referaty na międzynarodowych konferencjach naukowych.

4. Uzasadnienie nowatorskiego charakteru projektu

Nasz projekt jest pierwszym przedsięwzięciem w Polsce, którego realizacja umożliwiłaby systematyczne prześledzenie siły zależności między jakością i poziomem umiejętności w powiązaniu z płcią, kapitałem kulturowym i pochodzeniem społecznym, na dalsze kariery edukacyjne i zawodowe młodych Polaków. Jedynie na podstawie danych panelowych, dotyczących tej samej zbiorowości osób monitorowanych pod względem przechodzenia przez określone ścieżki edukacyjno-zawodowe możliwe jest prowadzenie wnioskowania przyczynowo-skutkowego. Informacje pochodzące z danych przekrojowych – gdy każdorazowo badana jest inna zbiorowość – takich możliwości nie dają.

Tematyka tego projektu, poruszającego główne wątki analiz prowadzonych w społeczeństwach zachodnich, pozwoli na rozpoznanie specyficznych cech polskiego kontekstu w następujących aspektach.

4.1. Prześledzenie losów absolwentów wyższych uczelni pozwoli na okresowe rozpoznawanie procesów „inflacji” formalnego wykształcenia. Dysponując danymi z badania panelowego będziemy mogli uchwycić uwarunkowania procesów „inflacji” wykształcenia, a dokonując systematycznych pomiarów postaw absolwentów różnych szkół – jej skutków. Realizacja kolejnych fal panelu umożliwi sformułowanie prognoz dotyczących trajektorii tego procesu w dłuższej perspektywie czasowej.

4.2. W zdecydowanej większości dotychczasowych badań posługiwano się przede wszystkim zmiennymi odnoszącymi się do formalnego, osiągniętego wykształcenia, które było traktowane jako przybliżenie posiadanych przez daną osobę kompetencji. W projekcie informację o ścieżce edukacyjnej i formalnym wykształceniu jesteśmy w stanie uzupełnić o wyniki pomiaru podstawowych umiejętności, które są opracowane według uznanej i międzynarodowo porównywalnej metodologii.

4.3. Analizując instytucjonalne uwarunkowania ścieżek przejścia z systemu edukacyjnego do pracy uwzględnimy szczegółowe charakterystyki szkół i uczelni (wymiary jakości kształcenia i ich siły alokacyjnej w systemie zawodowym). Pozwoli to na uchwycenie mechanizmów kształtowania się różnych ścieżek edukacyjnych w znacznie większym stopniu niż to dotąd robiono.

4.4. Oryginalnym wkładem naszego projektu będzie uwzględnienie roli segmentacji rynku pracy jako wyznacznika przebiegu kariery zawodowej i pozycji społecznej jednostek.

Dodatkowym walorem naszych zamierzeń jest możliwość zakotwiczenia badań w danych porównywalnych dla kilkudziesięciu krajów, biorących udział w międzynarodowych badaniu PISA 2009. Daje to możliwość odniesienia wyników badań umiejętności, mających z natury rzeczy charakter miar względnych, do skal międzynarodowych opracowanych dla krajów OECD i wykorzystywanych w Unii Europejskiej m. in. do obliczania wskaźnika  ryzyka wykluczenia społecznego w dorosłym życiu. Mimo że badanie ma charakter badania podstawowego, ale też pozwoliłoby na sformułowanie rekomendacji dla polityki w obszarze edukacji, rynku pracy i polityki społecznej.

5. Wpływ realizacji projektu na rozwój dyscypliny naukowej

Projekt dotyczy nowego problemu badawczego w polskich naukach społecznych – jest nim prześledzenie wpływu indywidualnych i instytucjonalnych wyznaczników kształtowania się karier edukacyjno-zawodowych. Walorem tego projektu jest ustawienie tej problematyki pod kątem weryfikacji znanych teorii podejmujących te kwestie – z próbą określenia ich stosowalności do polskiego kontekstu. Kolejnym aspektem wpływu projektu na rozwój dyscypliny naukowej jest usytuowanie tej problematyki w kontekście międzynarodowym. Mimo, że podstawową bazą empiryczną będą dane z badania panelowego zrealizowanego na populacji dorosłych Polaków, będziemy je rozpatrywać w powiązaniu z analizami prowadzonymi na danych z międzynarodowego projektu PISA, co pozwoli na odniesienie się do kwestii uniwersalnego charakteru tych zjawisk.



[1] Programme for International Student Assessment – międzynarodowe badanie osiągnięć uczniów organizowane przez OECD, w którym w 2009 roku wzięli udział uczniowie z ponad 60 krajów świata, w tym z Polski z wymienionych roczników 1992 i 1993. Ich właśnie planujemy badać w 2014 roku, gdy będą w wieku 21 lat.